Lau vật khí đúng cách: mỗi chất liệu một kiểu, và mấy thứ tuyệt đối đừng dùng

Phần lớn hư hỏng của đồ trưng bày trong nhà không đến từ va đập mà đến từ việc lau. Một chai xịt đa năng dùng cho cả nhà, một miếng giẻ rửa bát, hay một lần "đánh cho sáng" bằng thứ nghe nói là hiệu quả — chừng đó đủ làm hỏng vĩnh viễn bề mặt một món đã giữ mấy chục năm. Bài này đi theo từng chất liệu, nói rõ lau bằng gì và tránh gì.

Nguyên tắc chung trước khi nói tới từng loại

Ba câu áp cho mọi chất liệu. Thứ nhất: khô trước, ướt sau — luôn phủi hết bụi khô bằng cọ mềm trước khi đụng tới khăn ẩm, vì bụi cộng nước thành bùn mài, và bùn mài kéo trên bề mặt là xước. Thứ hai: thử ở chỗ khuất — mặt đáy, mặt sau, chỗ không ai nhìn, trước khi lau lên mặt chính. Thứ ba: ít nhất trước — bắt đầu bằng khăn khô, không đủ thì khăn ẩm, không đủ nữa mới tính tới thứ mạnh hơn, chứ đừng đi thẳng tới hoá chất.

Và một câu nữa nghe hiển nhiên nhưng người ta hay quên trong lúc hăng: bụi không phải bẩn. Món đồ phủ bụi thì phủi là xong. Việc kỳ cọ chỉ dành cho vết bám thật sự, mà vết bám thật sự thì hiếm hơn ta tưởng.

Đồng và đồ hợp kim đồng

Đồng xỉn màu theo thời gian là phản ứng hoá học tự nhiên với không khí, không phải bẩn. Lớp patina đó nhiều người cố tình giữ vì nó cho món đồ chiều sâu và tuổi. Nếu bạn muốn giữ, việc duy nhất cần làm là phủi bụi khô định kỳ và lau tay cầm bằng khăn khô sau khi chạm.

Nếu muốn đánh sáng lại thì dùng dung dịch chuyên cho đồng, làm từng mảng nhỏ, và chấp nhận rằng sau đó món đồ sẽ xỉn trở lại — đánh sáng là việc lặp lại chứ không phải làm một lần.

Tránh: chanh, giấm, kem đánh răng và mấy công thức truyền miệng khác. Chúng có tác dụng thật, nhưng ăn mòn không đều, để lại vệt loang và làm mất chi tiết ở phần chạm khắc. Với món có giá trị thì đó là thiệt hại không hoàn lại.

Bạc và đồ mạ bạc

Bạc xỉn đen do phản ứng với lưu huỳnh trong không khí. Khăn đánh bạc chuyên dụng là lựa chọn an toàn nhất, lau nhẹ theo một chiều.

Với đồ mạ bạc thì phải cẩn thận hơn nhiều: lớp mạ rất mỏng, chà mạnh hoặc dùng bột đánh bóng có hạt mài là bóc mất lớp mạ, để lộ kim loại nền ở bên dưới. Hỏng kiểu này không sửa được bằng cách lau thêm.

Cách phòng tốt hơn cách chữa: cất bạc trong túi kín có gói chống ẩm, tránh để gần cao su, len và một số loại giấy — chúng nhả lưu huỳnh.

Đá tự nhiên: thạch anh, ngọc, cẩm thạch, mã não

Nhóm này chịu nước tốt nhưng lại kỵ hoá chất và sốc nhiệt. Lau bằng khăn mềm ẩm rồi lau khô là đủ cho hầu hết trường hợp.

Tránh: nước nóng đột ngột, để ngoài nắng gắt rồi mang vào phòng lạnh, và mọi chất tẩy rửa gốc axit hoặc kiềm mạnh. Một số loại đá có vi nứt sẵn bên trong mà mắt thường không thấy; sốc nhiệt là lúc vết nứt đó lan ra.

Đá xốp như một số loại cẩm thạch còn hút màu: cà phê, nước tương, dầu ăn đổ lên để lâu sẽ thấm vào và không rút ra được. Lau ngay trong vài phút là cách duy nhất có tác dụng.

Còn một chuyện hay nghe: ngâm đá trong nước muối để "làm sạch". Đây là tập tục, không phải kỹ thuật bảo quản — và về mặt vật liệu thì muối có thể kết tinh trong các khe nhỏ và đẩy nứt rộng ra, nhất là với đá có cấu trúc rỗng. Nếu bạn theo tập tục này thì nên giới hạn thời gian và lau khô kỹ sau đó.

Gỗ và đồ sơn mài

Gỗ sợ nước và sợ khô. Khăn ẩm vắt thật kiệt, lau xuôi theo thớ, rồi lau khô ngay. Không bao giờ để nước đọng trên mặt gỗ, không lau bằng khăn sũng.

Sơn mài thì đặc biệt hơn: bề mặt là nhiều lớp sơn mỏng phủ lên nhau, rất sợ cồn và dung môi. Một lần lau bằng khăn ướt cồn có thể làm mờ cả mảng. Với sơn mài chỉ nên dùng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, và tuyệt đối không dùng sản phẩm đánh bóng đồ gỗ thông thường.

Đồ gỗ để trong phòng máy lạnh chạy liên tục có thể nứt do khô. Nếu bạn thấy đường nứt tóc xuất hiện, đó là dấu hiệu độ ẩm trong phòng quá thấp chứ không phải gỗ kém.

Sứ, gốm và men

Sứ men bóng là nhóm dễ tính nhất: nước ấm, chút nước rửa chén loãng, khăn mềm, rửa và lau khô. Nhưng có hai ngoại lệ đáng nhớ.

Gốm không men hoặc men rạn thì hút nước qua các vết rạn; nước thấm vào sẽ để lại vệt ố từ bên trong, khô rất lâu và có khi để lại mùi. Nhóm này chỉ nên lau khô hoặc ẩm nhẹ.

Phần vẽ vàng, vẽ men màu trên men (lớp màu nổi lên trên chứ không chìm dưới men) thì mòn dần khi chà. Với những món có viền vàng, lau nhẹ bằng ngón tay bọc khăn thay vì chà bằng miếng rửa.

Và đừng cho đồ gốm sứ trưng bày vào máy rửa bát: nhiệt cao cộng chất tẩy mạnh làm phai màu vẽ và có thể làm nứt men.

Thuỷ tinh và pha lê

Rửa bằng nước ấm — không phải nước nóng — với chút nước rửa chén, tráng lại bằng nước sạch rồi lau bằng khăn sợi nhỏ không xơ. Vết ố trắng trên thuỷ tinh thường là cặn khoáng của nước máy; lau bằng khăn thấm giấm loãng rồi tráng và lau khô thường xử lý được, nhưng chỉ áp dụng cho thuỷ tinh trơn, không áp dụng cho pha lê có mạ vàng hay có phần kim loại.

Lót một chiếc khăn dưới đáy bồn trước khi rửa. Phần lớn đồ thuỷ tinh vỡ không phải vì rơi từ trên kệ mà vì va vào thành bồn rửa lúc đang lau.

Vải, thêu và đồ có tua

Hút bụi qua một lớp lưới mỏng là cách an toàn nhất — lưới chặn không cho sợi bị hút vào. Không giặt, không vò. Vết bẩn cụ thể thì chấm nhẹ từ ngoài vào trong bằng khăn ẩm, không chà tròn vì chà tròn làm loang rộng ra.

Đồ vải trưng bày lâu năm mà đã giòn thì đừng tự xử lý. Một lần giặt sai là mất hẳn.

Lịch lau thực tế

Không cần một lịch phức tạp. Phủi bụi khô hai tuần một lần cho món để hở, một tháng một lần cho món trong tủ kính. Lau kỹ hơn thì vài tháng một lần, và chỉ lau kỹ những món thật sự cần.

Nhà ở gần đường lớn, gần công trình, hoặc mở cửa nhiều thì bụi nhiều hơn hẳn — cứ nhìn lớp bụi mà điều chỉnh, đừng bám lịch một cách máy móc.

Một mẹo nhỏ tiết kiệm nhiều công: món nào bạn biết mình sẽ lười lau thì cho vào tủ kính ngay từ đầu. Tủ kính giảm khoảng phần lớn công việc phủi bụi, và đó là lý do thực tế nhất để mua tủ kính, chứ không phải lý do thẩm mỹ.

Khi món đồ có giá trị lớn

Với món cổ, món có giá trị lớn về tiền hoặc về tình cảm gia đình, nguyên tắc tốt nhất là làm ít nhất có thể và hỏi người có nghề trước khi làm gì hơn mức phủi bụi. Nhiều thiệt hại không hoàn lại trong nhóm đồ sưu tầm đến từ người chủ có thiện chí muốn làm cho nó đẹp hơn.

Nếu món đồ đã sứt hoặc nứt, việc dán lại cũng nên cân nhắc — keo sai loại có thể làm mất khả năng phục chế đúng cách về sau.

Tóm lại

Khô trước ướt sau, thử ở chỗ khuất, dùng thứ nhẹ nhất trước. Đồng và bạc kỵ axit và hạt mài. Đá kỵ sốc nhiệt và hoá chất. Sơn mài kỵ cồn. Gốm men rạn kỵ nước. Vải thì hút bụi qua lưới chứ không giặt.

Nhớ được chừng đó thì việc lau dọn không còn là nguồn rủi ro cho bộ sưu tập nữa, mà quay lại đúng vai của nó: một việc nhỏ làm đều đặn.